Muy pocos argentinos saben que el Acta por la cual se proclamó la Independencia de nuestro país, el 9 de julio de 1816 en San Miguel de Tucumán, fue redactada simultáneamente en español y en quechua. A continuación ofrecemos la versión original y las versiones en español y en quechua moderno.
Versión original en quechua
Versión en español
Versión en quechua moderno
Versión parafrástica en idioma Quichua
Cai sumacc ancha camayocc San Miguel Tucmanmanta
hatum llacctapi, waranccapusacc pachacc chunca socctayocc watacc ccanchis
quillacc isckon ppunchaynimpi, llacctanchecc raycu cchawanancupacc Hamauttacuna
hatun tantacuy, congreso nisccapi tantascca, tucui soncconcuwan, tucui yachaynincuwan
unancharccancu ttaccacuynincheccta cunancama camachicquenchecc auccacunamanta:
huc similla tucuyneccpi llacctanchecc cunacc cay ruracunanta
munasccancu, uyaricun, huc munaylla hinantin ruraynincuwan, yuyaynincuwan,
wañuy, wañuy, wañuy munapayasccancuta sutti suttipi ricuchincu;
chaywampis, yuyaspa cay hatun simipi casccanta paycunacc,
llacctancunacc, wawancunacc wawampapis cusisamin, ú chiquin, Hamautta
Ranticuna alliy alliymanta huctawan huctawan cai hawa rimarccancu. Allin allinta
unanchaspañari, tapuscca carccancu?
Munanquichecchu tucui llacctacuna piraycuchus Ranti
canquichecc España reycunamanta ttaccacuspa, payccunac quiquin atiyninpi,
camachiynimpi cquheparinancuta? Caita uycariytawan, usccay usccayta hatarispa:
munaycunnispa ccaparincuc; aswan callpayocc cai sutti munaynincu
cananpaccri hucmanta hucmanta munaycu nerccancu; tucuipa yachayninman chayananpaccri
cai hinata cquellccarccancu.
Ñoccaicu cai Americacc Anti suyumpi tantascca, llacctacunacc
Rantin, ñoccaicuman Pacchacamaccta waccyaspa llacctaycucc sutimpi,
llacctaycucc camachiynimpi hanac-pachaman cai pacha tucui llacctacunaman,
tucui runacunaman soncoycucc llamppu, checcan unanchayninta, ricuchispa, rimariycu
yachachiycu Muyu-pachacc ccaillampi;
sutti huc munaynillan cai tucuy llactacunacc ccasccanta, lliqquiy
saccra watanasta, imawanchus yanccalla España Reycunaman watascca
carccancu:
atiyninta suancunamanta ppataspari huc hatun llacta ruracunancu;
paicuna quiquin cunan camachecc Rey Fernando ccanchismanta, wawancunamanta,
llactanmantawan wiñaypacc ttaccascca; cairaycuri hatun sumacc atiywan
sutippi cquecheparincu, imaynachus aswan allin cancca cusisamimpacc tucui
imancu unanchascca, hina camachiyta paycuna quiquin maquinmanta ccocunanpacc;
tucui tanta ñaupaccta, cquhepamanri hucmanta hucmanta hinata ccaparincu,
yachachincu, huctawan huctawanri rincu;
caita hunttanancupaccri, ñoccaycupi chura cuspa puraccmanta
watanacuncu, causaynincuwan, tiyapuynincuwan, sumac sutincuwan.
Picunamanchus yacha chicunan, yachachiscca cachun, tucuipa
vincrinman chayanamanpacc; hawa llactacunacc unanchanampacri imaraycuchus
ruranchecc cai sumacc checcan rurayta, sutti cquelccapi tucui churacuchum.
Congreso wasipi rurasca selloycuwan sellasca, secretarioycucc
cquellccanwan callpachascca.
Cai hina juramentota tucui llacctancheccpi tiyacucc runacuna.
¿Juranquichu Pacha-camacc Apu Yayanchecc raycu santa
cruz raycuwampis + ttimpurichiyta, hamachhaita, mayneccpipis camarichiyta
cai Americacc Anti Suyumpi tantascca hatun llaxtacunacc ttaccacuyninta ccanchis
Fernando España reymanta, wawasninmanta, llacctanmanta, tucui hawa
llaccta camachecc cunamantawan?
¿Juranquichu Pacha-camacc Apu Yayancheccman, ari ninquichu
llacctancheccman, atiyninraicu, camachiyninraicu tucui callpaquiwan sayariyta
causainiyquita, sumacc sutiyquita, tucui imayquita chincarichinayquicamaypis?
Ari, hinatan jurani.
Hinata ruracctiyqui Pacha-camacc yanapasuchun, manari pai
muchuchisuchun llaccta mamancheccri ñacasuchun.
Hamautta Antonio
Saenz
F.N.Laprida
Buenos Ayres llacctacc rantin
San Juan llacttacc rantin tucui rantista camachecc
Versión parafrástica en idioma español
ACTA. En la benemérita y muy digna ciudad de San Miguel de Tucumán a nueve días del mes de julio de mil ochocientos diez y seis, terminada la sesión ordinaria, el Congreso de las Provincias-Unidas continuó sus anteriores discusiones sobre el grande y augusto objeto de la independencia de los pueblos que lo forman. Era universal, constante y decidido el clamor del territorio entero por su emancipación solemne del poder despótico de los reyes de España; los representantes sin embargo consagraron á tan arduo asunto toda la profundidad de sus talentos, la rectitud de sus intenciones é interés que demanda la sanción de la suerte suya, pueblos representados y posteridad. A su término fueron preguntados si querían que las Provincias de la Unión fuesen una nación libre e independiente de los reyes de España y su metrópoli? Aclamáron primero, llenos del santo órden de la justicia, y uno á uno reiteráron sucesivamente su unanime y espontaneo decidido voto por la independencia del país, fixando en su virtud la determinación singuiente.
DECLARACION.
Nos los representantes de las Provincias-Unidas en Sud-América,
reunidos en congreso general, invocando al Eterno que preside el universo,
en el nombre y por la autoridad de los pueblos que representamos, protestando
al cielo, á las naciones y hombres todos del globo la justicia que
regla nuestros votos, declaramos solemnemente á la faz de la tierra,
que es voluntad unánime é indubitable de estas provincias romper
los violentos vínculos que las ligaban á los reyes de España,
recuperar los derechos de que fueron despojados e investirse del alto carácter
de una nación libre é independiente del rey Fernando 7., sus
sucesores y metropoli; quedar en consecuencia de hecho y de derecho con amplio
y pleno poder para darse las formas que exija la justicia é impere
el cúmulo de sus actuales circunstancias. Todas, y cada una de ellas,
así lo publican, declaran y ratifican, comprometiendose por nuestro
medio al cumplimiento y sosten de esta su voluntad baxo del seguro y garantía
de sus vidas, haberes y fama. Comuníquese á quienes corresponda
para su publicación, y en obsequio del respeto que se debe a las naciones,
detállense en un manifiesto los gravísimos fundamentos impulsivos
de esta solemne declaración. Dada en la Sala de sesiones, firmada
de nuestra mano, sellada con el sello del congreso y refrendada por nuestros
diputados secretarios.
Francisco Narciso de Laprida, diputado por San Juan, presidente.
Dr.Antonio Saenz, diputado por Buenos Ayres.
Versión en Alfabeto quechua moderno realizada por ADILQ
Kay sumaq ancha kamayuq San Miguel Tukmanmanta hatun
llaqtapi, waranqa pusaq pachak chunka suqtayuq wataq qanchis killaq isqun
p‘unchayninpi llaqtanchiqrayku qhawanankupaq Hamawt‘akuna hatun tantakuy,
kongreso nisqapi tantasqa, tukuy sunqunkuwan, tukuy yachayninkuwan unancharqanku
t‘aqakuyninchiqta kunankama kamachiq qhinchiq awqakunamanta huk similla tukuy
niqpi llaqtanchiqkunaq kay rurakunanta munasqanku, uyarikun, huk munaylla
hinantin rurayninkuwan, yuyayninkuwan, wañuy, wañuy, wañuy
munapayasqankuta sut‘i sut‘ipi rikuchinku; chaywampis, yuyaspa kay hatun
simipi kasqanta paykunaq, llaqtankunaq, wawankunaq wawanpapis kusisamin,
u chikin, Hamawt‘a Rantikuna alliy alliymanta huktawan huktawan kay hawa
rimarqanku. Allin allinta unanchaspañari, tapusqa karqanku?
Munankichiqchu tukuy llaqtakunapiraykuchus Ranti kankichiq
España Reykunamanta t‘aqakuspa, paykunaq kikin atiyninpi, kamachiyninpi
qhiparinankuta? Kayta uyariytawan, usqhay usqhayta hatarispa: munaykun nispa
qaparinkuq; aswan kallpayuq kay sut‘i munayninku kananpaqri hukmanta hukmanta
munayku nirqanku; tukuypa yachayninman chayananpaqri kay hinata qillqarqanku.
Ñuqayku kay Amerikaq suti suyumpi tantasqa, llaqtakunaq
Rantin, ñuqaykuman Pachakamaqta waqyaspa llaqtaykuq sutimpi, llaqtaykuq
kamachiynimpi hanak-pachaman kay pacha tukuy llaqtakunaman, tukuy runakunaman
sunquykuq llamp‘u, chiqan unanchayninta, rikuchispa, rimariyku yachachiyku
Muyupachaq qayllanpi; sut‘i huk munaynillan kay tukuy llaqtakunaq kasqanta,
llik‘iy saqra walanasta, ima wanchus yanqalla España Reykunaman watasqa
karqanku: atiyninta suwankunamanta p‘ataspari huk hatun llaqta rurakunanku;
paykuna kikin kunan kamachiq Rey Fernando qanchismanta, wawankunamanta, llaqtanmantawan
wiñaypaq t‘aqasqa; kayraykuri hatun sumaq atiywan sutipi qhichiparinku,
imaynachus aswan allin kanqa kusisamimpaq tukuy imanku unanchasqa, hina kamachiyta
paykuna kikin makinmanta qukunanpaq; tukuy tanta ñaupaqta, qhipamanri
hukmanta hukmanta hinata qaparinku, yachachinku, huktawan huktawanri rinku;
kayta hunt‘anankupaqri, ñuqaykupi churakuspa puraqmanta watanakunku,
kawsayninkuwan, tiyapuyninkuwan, sumaq sutinkuwan. Pikunamanchus yachachikunan,
yachachisqa kachun, tukuypa uyaqrinman chayanamanpaq; hawa llaqtakunaq unanchanampaqri
imaraykuchus ruranchiq kay sumaq chiqan rurayta, sut‘i qillqapi tukuy churakuchum.
Kongreso wasipi rurasqa selloykuwan sellasqa, sekretarioykuq qillqanwan kallpachasqa.
Kay hina huramentota tukuy llaqtanchiqpi tiyakuq runakuna.
¿Hurankichu Pachakamaq Apu Yayanchiqrayku santa krusraykuwanpis
+ t’impurichiyta, hamach’ayta, mayniqpipis kamarichiyta kay Amerikaq Anti
Suyunpi tantasqa hatun llaqtakunaq t’aqakuyninta qanchis Fernando España
reymanta, wawasninmanta, llaqtanmanta, tukuy hawa llaqta kamachiqkunamantawan?
¿Hurankichu Pachakamaq Apu Yayanchiqman, ari ninkichu
llaqtanchiqman, atiyninrayku, kamachiyninrayku tukuy kallpakiywan sayariyta
kawsayniykita, sumaq sutiykita, tukuy imaykita chinkarichinaykikamaypis?
Ari, hinatan hurani.
Hinata ruraqtiyki Pachakamaq yanapasuchun, manari pay muchuchisuchun
llaqta mamanchiqri ñakasuchun.
F.N.Laprida
San Juan llaqtaq rantin tukuy rantista kamachiq.
Hamau‘ta Antonio Saenz, Buenos Ayres llaqtaq rantin.